پردازش اطلاعات با ذهن ناخودآگاه

آنچه در ذهن خودآگاه ما رخ می‌دهد،‌ یعنی اندیشه، ادراک و یادگیری خودآگاه ما تنها بخش کوچکی از تمام فعالیت ذهنی ما به حساب می­‌آید.

 

 

مفهوم پردازش ناخودآگاه مفهوم کاملاً جدیدی نیست. زیگموند فروید الگوی خود از ذهن انسان را در رساله «ناخودآگاه» (منتشر شده در سال 1915) ارائه کرد. با این حال، دیدگاه فروید این بود که هدف اصلی لایه‌های ناخودآگاه و نیمه‌خودآگاه بیش از آنکه کسب و پردازش اطلاعات باشد، نگهداری آن‌هاست. ظاهراً فروید ذهن ناخودآگاه را دست کم گرفته بود. بر اساس حجم بزرگی از تحقیقات روان‌شناختی و عصب‌روان‌شناختی انجام شده در دو دهه گذشته (شامل داده‌های گردآوری­‌شده توسط بیش از صد پژوهش‌گر مستقل در سراسر جهان)، آنچه در ذهن خودآگاه ما رخ می‌دهد،‌ یعنی اندیشه، ادراک و یادگیری خودآگاه ما تنها بخش کوچکی از تمام فعالیت ذهنی ما به حساب می­‌آید، باقی آن کاملاً ناخودآگاه است. این ایده نخست 35 سال پیش در کتاب «روان‌شناسی شناختی و پردازش اطلاعات» نوشته روی لاچمن، ژانت لاچمن، و ایرل باترفیلد (Roy Lachman, Janet Lachman, and Earl Butterfield) ارائه شده است:

 «اکثر اعمال ما ناخودآگاهانه صورت می­گیرد. این حالت، استثناء و نه قاعده است که وقتی اندیشیدن ذاتاً آگاه باشد [می­‌گوییم ذاتاً، چراکه هیچ چیز دیگری را نمی­توانیم تجربه کنیم]، به نظر می­‌رسد که تفکر آگاهانه‌ یگانه شیوۀ تفکر باشد. البته این چنین نیست. بلکه این مورد جنبۀ حداقلی دارد.» (ص207)

آنچه در ذهن خودآگاه ما رخ می‌دهد،‌ یعنی اندیشه، ادراک و یادگیری خودآگاه ما تنها بخش کوچکی از تمام فعالیت ذهنی ما به حساب می­‌آید.

از قرائن پیداست که ذهن ما واقعاً برای بدن کارکردی مانند رایانه دارند؛ اما نقش ذهن خودآگاه بسیار ساده‌­تر از آن است که پیش از این تصور می‌شد. خودآگاه، قطعاً یک پردازنده مرکزی (یا CPU) نیست، بلکه مجموعه‌ای از دستگاه‌های پیرامونی است که میانجی‌گرِ تعامل با دنیای بیرون است. حجم واقعی پردازش در ذهن ناخودآگاه رخ می‌دهد، که پردازنده مرکزی واقعی بدن ما است. ذهن ما تقریباً متخصص انجام تکالیف چندگانه نیز هست؛ در حالی که ما مشغول تجربۀ بخشی از اتفاقات پیرامون خود هستیم، ذهن ما سخت مشغول جذب بیشتر باقی چیزهایی است که در محیط حضور دارند.

ذهن خودآگاه ما بسیار آهسته‌تر از ذهن ناخودآگاه‌مان کار می‌کند، و به طور کلی مهارت کمتری در پردازش اطلاعات و کارآمدی کمتری در این تکلیف دارد. به این ترتیب، می‌توان گفت ذهن ناخودآگاه هوشمندتر از ذهن خودآگاه است.

از آنجا که ذهن ناخودآگاه مسئول عمده پردازش ذهنی ما است، می‌توان گفت مسئول تکامل بخش بزرگی از شخصیت، سلائق و استعدادهای ما و چیزهای دیگری نیز هست. اساساً ناخودآگاه تعیین می‌کند که کارکرد ما به عنوان یک موجود چگونه است.

در واقع، دلیل قابلیتِ برخورداری و فهمیدنِ بسیاری از «قوانین نانوشته» در تعاملات اجتماعی ذهن ناخودآگاه ماست. زبان، مصداق بارز این مطلب است؛ قواعد دستوری، معنایی (یا نحوی)، اصطلاحات قراردادی، سبک‌های ویژه بی‌شمار و آداب زبانی ویژه که از محیط محلی افراد به وجود می‌آیند، بخش بزرگی از آنچه را که ما برای ارتباط موثر با اطرافیان­مان باید بدانیم، تشکیل می‌دهند. اگر بنا بود تمام این اطلاعات را با ذهن خودآگاه پردازش کنیم، شکل‌گیری یک گفتگوی ساده ساعت‌ها یا حتی روزها طول می‌کشید. یادگیری ناخودآگاهِ این عناصرِ زبانی، همان قدر که در ما ذاتی است، ضروری و اساسی نیز هست.

یکی از دلایلی که بسیاری از افراد دستور زبان را چالش‌برانگیز می‌دانند این نیست که آن را نمی‌فهمند، بلکه این است که نمی‌دانند چرا یا چگونه آن را می‌فهمند، بنابر این نمی‌توانند توضیح بدهند که چرا ویرگول را در جایش می‌گذارند، جز این که [بگویند] این‌طوری «بهتر به‌­نظر می‌رسد». و هنگامی که به چنین قواعدی خودآگاهانه فکر می‌کنیم، به راحتی آن‌ها را فراموش می‌کنیم، زیرا برای ارتباط موثر با بیشتر افراد نیازی به دانستن آن‌ها نداریم.

در واقع، دلیل قابلیتِ برخورداری و فهمیدنِ بسیاری از «قوانین نانوشته» در تعاملات اجتماعی ذهن ناخودآگاه ماست. زبان، مصداق بارز این مطلب است.

این تنها نمونه کوچکی از نقشی است که ساختارهای دانش ناخودآگاه در زندگی هر روز ما بازی می‌کند؛ در واقع، این ساختارها تقریباً مبنای تمام اندیشه و کارهای ما هستند، و در بنیان هر چیزی که در ذهن خودآگاه ما تولید می‌شود، می‌توان آن را دید. به این ترتیب، این ایده که نیمه‌خودآگاه (subconscious) به عنوان قلمرویی رازآلود اغلب هنگام خواب یا فرو رفتن در نوعی حالت بی‌خودی دسترس­‌پذیرست، اصولاً دارای اشکال است؛ ذهن ناخودآگاه در هر لحظه از زندگی هشیارانه ما فعال است، و ما بدون آن برای فهم دنیای پیرامون خود کم و بیش ناتوان خواهیم بود. به طور کلی، هر ادراکی که ما داریم و هر نتیجه‌ای که به آن می‌رسیم، مبتنی و متکی بر پردازش صدها بخش از هزاران اطلاعات ناخودآگاه است.

ما به دلیلی نمی‌توانیم به طور خودآگاه به تمام این اطلاعات دست پیدا کنیم: چرا که چنین حالتی کاملاً برای ما گیج‌کننده خواهد بود تا جایی که کارایی خود (یا حداقل کارکرد سریع) را از دست می‌دهیم. این کاملاً بر خلاف بقای ما در طبیعت است که غالباً به تصمیم‌گیری‌های نجات‌بخش در کسری از ثانیه بستگی دارد.

همچنین این نظریه ارائه شده است که بیماری‌های روانی و اختلالات شدید عاطفی احتمالاً هنگامی ایجاد می‌شوند که اطلاعات در ذهن ناخودآگاه و در ذهن خودآگاه کاملاً هم‌راستا نیستند، یعنی هنگامی که منطق و باورهای ما یک چیز می‌گویند، اما «غرایز» ما چیز دیگری می‌گویند. برای مثال، فردی که تجربه­‌ای غریزی از ترس دارد به دنبال دلیل خودآگاهانه‌­ای برای تبیین آن می‌گردد (مثلاً، می‌گوید من دچار حمله قلبی شده‌ام!)، که این خود، ترس را بدتر می‌کند. این روند اگر تکرار شود موجب تشدید اختلال هراس (panic disorder) می­‌گردد.

تصور می‌شود ذهن ناخودآگاه تنها از آنچه که از محیط بیرونی جذب کرده تشکیل شده است و مسئول پردازش‌های زیر است:

  1. یادگیری ناخودآگاه و رشد صفات شخصیتی؛
  2. تاثیر ناخودآگاهی که یادگیری ناخودآگاه ما بر قضاوت‌ها، تصمیم‌ها، و عواطف ما (هم احساس‌ها و هم واکنش‌های ما) می‌گذارد؛
  3. سازمان‌دهی‌های گوناگون و سازمان‌دهی‌هایی که به طور خودبه­‌خود در سیستم‌­های معرفتیِ ناخودآگاه ما رخ می‌دهند.

همانطور که شماره سه بیان می‌کند، سیستم‌­های معرفتیِ ناخودآگاه ما ابداً بی­‌انعطاف نیستند؛ آن‌ها دائماً تغییر می‌کنند، و ما نیز با آن‌ها تغییر می‌کنیم، و به سمت چیزی می‌رویم که نامِ “رشد و تبدّلِ شخصیت” بر آنها می­‌نهیم. به طور کلی، این تغییرات را می‌توان به چشمِ رایانه­‌ای دید که مرتب خود را تنظیم می­‌کند تا برای پردازش محیط بیرونی به نحو روزافزونی کارآمد شود، اما در برخی موقعیت‌ها، همین پردازش‌ها می‌توانند به حالتی از ناسازگاری برسند که ما به آن بیماری روانی می‌گوییم.

 

 

درباره پدیدآورنده: دکتر رابرت ویلیامز (Robert Williams) یک پژوهش‌گر و سخنران روان‌شناسی است. او دکتری روان‌شناسی را از دانشگاه تگزاس در آوستین گرفته است و یکی از اعضای سازمان روان‌کاوی آمریکا (American Psychoanalytic Association) است.

اشتراک مقاله

خبرنامه

درج نظر

خبرنامه شناخت پژوه

دریافت نکات برجسته از مهم ترین اخبار ارسال شده به صندوق ورودی ایمیل شما